De zon schijnt altijd op school

01.01.2016 | Trends | 1379 keer bekeken
De zon schijnt altijd op school
Markiezaat College bespaart 40% op verlichting met daglichtkleur

Kunstlicht zoals van TL-buizen en led-lampen kan de kleur hebben van daglicht. Ruimtes krijgen daardoor de helderde, frisse uitstraling van een zonnige dag. Het Markiezaat College in Bergen op Zoom heeft voor deze oplossing gekozen en bespaart hiermee 40 procent energie op verlichting. Ensoc Magazine bezocht de school en sprak met twee experts over de energiezuinige verlichting.

Tekst: Norbert Cuiper

Het is zonnig, warm najaarsweer in Bergen op Zoom. Ik parkeer mijn auto achter het Markiezaat College, een mbo-school die technische opleidingen verzorgt. Leerlingen staan buiten voor de ingang van de school. Sommigen staan te roken. Enkele minuten later lopen ze naar binnen. In de hal is het een komen en gaan van leerlingen, docenten en andere medewerkers. Onder hen bevindt zich facilitair manager Peter Verhaegh. Hij werkt vanaf 2002 bij het Markiezaat College, waar hij leiding geeft aan de facilitaire dienst van de school en zorgt voor het beheer van het gebouw. Ik heb met hem afgesproken via verlichtingsadviseur Joost Rienks, die op verzoek van de afdeling gebouwbeheer advies geeft over de verlichting in de school. Met z’n drieën zitten we in de personeelskantine, die al is voorzien van de nieuwe TL-verlichting, net als een helft van het schoolgebouw.

Renovatie
Het Markiezaat College is onderdeel van ROC West-Brabant, die de gebouwen wil verduurzamen, vertelt Rienks. ‘Door de economische recessie heeft het ROC niet gekozen voor nieuwbouw, maar heeft ze besloten om het bestaande gebouwen op duurzame wijze te renoveren. Duurzaam is in dit geval energiezuinig, met een lange levensduur en prettig voor de gebruikers,’ zegt Rienks. Tijdens een renovatie van het Markiezaat College in de zomer zijn de verlichtingsarmaturen en de plafonds vervangen. ‘Dat gebeurt ook bij andere scholen in de regio,’ zegt Rienks. Naast het duurzamer maken van de gebouwen is de investering bedoeld om kosten te besparen. De initiële kosten liggen hoger, maar de meerprijs van de verlichting is in een jaar terug te verdienen via de besparing op energiekosten. Dat maakt de investering economisch zeer aantrekkelijk.

De korte terugverdientijd maakt de investering economisch zeer aantrekkelijk

Test
Verlichtingsadviseur Rienks voerde eerst een kleinschalige test uit om de effecten van de nieuwe verlichting te onderzoeken. ‘De afdeling motorvoertuigentechniek renoveerde in de zomer van 2012 haar werkplaats. Hierbij zijn de oude TL-armaturen vervangen door energiezuinige T5-exemplaren. Dat bleek een succes, waardoor afgelopen zomer de ene helft van de school werd voorzien van T5. Bedoeling is dat de andere helft in de zomer van 2014 overgaat op de energiezuinige verlichting.’ Naast T5 gaat het volgens Rienks om spaarlampenin spotjes en dimbare led-lampen. Een verdere kostenbesparing is afkomstig van aanwezigheidsdetectie, in de vorm van sensoren in klaslokalen, toiletten en wandelgangen. Daarnaast zijn in de TL-armaturen bij de ramen daglichtsensoren aangebracht, waardoor de lampen automatisch worden gedimd als het buiten zonnig is.

Daglichtkleur
Bijzonder aan de nieuwe TL-armaturen is dat ze licht produceren met daglichtkleur. Dat betekent dat het kunstmatige licht dezelfde kleur heeft als zonlicht dat midden op de dag zou schijnen. ‘Hierdoor komt het licht in de lokalen natuurlijk over. Dit geeft een prettig effect, zo blijkt uit onze ervaringen,’ zegt Rienks. Onderzoek toonde aan dat verlichting de alertheid van kantoorpersoneel sterk beïnvloedt. Volgens Rienks heeft dit te maken met het effect van licht op het menselijk lichaam. ‘Het licht zorgt voor een bepaald niveau melatonine en cortisol. Deze twee hormonen zorgen ervoor dat we slaperig respectievelijk waakzaam worden.’ Maar praktijkervaringen op basis van kunstlicht met daglichtkleur zijn niet zo dik gezaaid, zegt Rienks. ‘Het licht is blauwer en kan daardoor als ongezellig ervaren worden. Daarom hebben we dat eerst uitgetest voordat we het op school gingen toepassen.’

Het kunstmatige licht heeft dezelfde kleur als zonlicht midden op de dag

Overgang
De overgang verliep niet zonder slag of stoot. ‘Sommige docenten ervaarden de nieuwe TL-verlichting als onrustig en storend,’ zegt Verhaegh.‘Dat kwam omdat de TL-buizen eerst aan de zijkant zichtbaar waren. Dit probleem hebben we opgelost door de TL-armaturen in de plafonds weg te werken.’ In de proef werden drie lokalen voorzien van verschillende verlichting. Het eerste lokaal behield de oude TL-verlichting. Het tweede lokaal beschikte over T5-verlichting met een romige tint, het derde had T5 met helder licht, beiden in daglichtkleur. Docenten merkten niet het verschil op. Rienks: ‘Kunstlicht met daglichtkleur valt niet op. Dat bleek ook uit onze proeven.’ Verhaegh: ‘We hebben de nieuwe verlichting meegedeeld. Daarop kwam geen feedback. Daaruit concludeerden we: geen nieuws is goed nieuws. Op basis hiervan hebben we gekozen voor T5 met daglichtkleur.’

Gewenning
Gewenning speelde ook een rol. ‘Docenten moesten aan de nieuwe verlichting wennen ,’ zegt Verhaegh. Hij geeft als voorbeeld de aanwezigheidssensoren. ‘Bij 80 procent van de sensoren gaat het licht na vijf minuten uit als er zich geen mensen meer in de ruimtes bevinden. Sommige docenten vonden dit vervelend. Ze waren gewend om de lichten zelf uit te doen door op een knop te drukken. Daarom is besloten om de knoppen naast de sensoren te handhaven.’ Positieve reacties kwamen vanuit de avondschool. ‘Cursisten merken ’s avonds het verschil. Niet alle lichten blijven aan. Sommige gangen vallen uit, alleen de linkerzijde van de school blijft verlicht om een gevoel van veiligheid te creeëren.’ De besparing zal te merken zijn omdat het energiegebruik afneemt, zegt Verhaegh toe. ‘Er branden nu minder lichten. Dat verschil zullen we terugzien in de cijfers.’

‘Er branden nu minder lichten. Dat verschil zullen we terugzien in de cijfers’

Weerkaatsing
Verhaegh noemt een tweede voordeel van sensoren: gebruiksgemak. ‘De conciërges vinden het fijn. Voorheen moesten ze alle lichten handmatig uitdoen, nu gebeurt dat automatisch.’ Verhaegh noemt enkele punten waar rekening mee moest worden gehouden bij het plaatsen van de nieuwe verlichting. ‘Drie jaar geleden verving de school de krijtborden door digitale exemplaren. Digitale borden kunnen echter door weerkaatsing van het licht minder goed zichtbaar zijn. Dat is ondervangen door de TL-armaturen meer richting de zijkant van het lokaal te plaatsen.’ Een ander punt betreft het dimmen van de T5-lampen. ‘Na het plaatsen van de armaturen moeten T5-lampen eerst honderd uur op maximale sterkte branden, voordat ze mogen worden gedimd. Dat betekent dat de daglichtsensoren de eerste maand zo moeten worden ingesteld dat dimmen niet kan. Daarna kan het besparen beginnen.’

Vergelijken
De ene helft van de school is afgelopen zomer voorzien van de nieuwe verlichting, de andere helft volgt in de zomer van volgend jaar. De gehele school voorzien van de nieuwe verlichting was logistiek niet haalbaar. Daardoor is het echter in de tussentijd mogelijk om de oude en nieuwe verlichting te vergelijken. Rienks: ‘De lokalen met de T5-lampen ogen visueel meer comfortabel. Er is minder schittering en reflectie, ook bij het digitale bord. Dat komt doordat de T5-armaturen beschikken over dwarslamellen met spiegelglas, waardoor ze het licht naar beneden richten en niet naar de zijkant van het lokaal. Daardoor ogen de lampen nooit fel, terwijl ze wel genoeg licht geven om comfortabel te kunnen werken.’ Verhaegh: ‘De oude TL-bakken ogen veel onrustiger. Het doel is echter om een ruimte te creëren met zo min mogelijk prikkels. Dat is nu gelukt.’

21_PA240286.JPG

Multifunctioneel
We nemen de proef op de som. Met z’n drieën lopen we vanuit de personeelskamer door de hal naar het Auditorium. Daar hangen grote sfeerlampen, terwijl in het plafond zowel led-lampen als TL-buizen zitten weggewerkt. Rienks: ‘Deze ruimte is multifunctioneel. Doordeweeks wordt het gebruikt als aula, maar in het weekend vinden hier kerkdiensten plaats. Om daarvoor de geschikte sfeer te creëren hangen hier verschillende lampen.’ Rienks wijst ook op de verlichting in de keuken, die helder oogt dankzij led-spotjes. ‘Dat moet ook, want het personeel moet een goed zicht hebben om het eten klaar te maken.’ We lopen verder, door de gang die gebruik maakt van daglicht door vensters in het dak. Rienks: ‘Dat is niet iets van de laatste tijd, maar is al tijdens de bouw van de school aangebracht. Dit komt echter goed uit, want hierdoor gebruikt de gang minder kunstlicht.’

Werkplaats
Verhaegh opent een deur naar een werkplaats, waar leerlingen staan te sleutelen aan een auto. Het stinkt een beetje naar benzine. ‘Dit is de afdeling motorvoertuigentechniek,’ zegt Verhaegh. Hij wijst naar de TL-balken aan het plafond. ‘Die moeten we nog vervangen. Deze ruimte komt volgend jaar aan de beurt.’ Dan lopen we terug de gang op, naar de volgende werkplaats. Deze ziet er heel anders uit dan de vorige. Het lijkt meer op een autoshowroom dan een garage. De wanden zijn lichter van kleur, bijna wit. ‘Daardoor is ook minder licht nodig. Hierdoor kan de ruimte toe met een kwart minder TL-buizen,’ zegt Rienks. Groot verschil met de vorige werkplaats: deze ruimte ruikt niet. ‘Dat komt door de betere afzuiging,’ zegt Verhaegh. Hij wijst naar een installatie boven in de hoek. Drie warmteterugwinunits verwarmen opgezogen buitenlucht voor met de warmte van de binnenlucht die naar buiten gaat. ‘Dat werkt ook energiebesparend,’ aldus Verhaegh.

In combinatie met aanwezigheidsdetectie loopt de besparing op tot 50 procent

Rekensom
Rienks rekent grofweg voor hoeveel energie de school bespaart op verlichting. ‘Voorheen zaten er in een groter klaslokaal 25 TL-armaturen van 70 Watt. Dat is 1750 Watt per lokaal. Nu zitten er in een lokaal 17 armaturen van 63 Watt. Dat is 1071 Watt per lokaal. Dat komt neer op 39 procent energiebesparing. In combinatie met aanwezigheidsdetectie loopt de besparing op tot 50 procent.’ Volgens Rienks is dit nog een indicatief getal dat nog moet worden gestaafd. Maar de besparing gaat verder dan energie. ‘Omdat we hebben gekozen voor TL-verlichting in daglichtkleur is de kwaliteit van het licht verbeterd. Dat betekent dat we minder armaturen nodig hebben per klaslokaal. We hebben dus eigenlijk meer licht voor minder geld.’ Ook met led-verlichting bespaart de school, maar ligt de investering hoger dan bij TL-verlichting.

Zonlicht
We lopen via de trap naar de tweede verdieping om enkele klaslokalen te bekijken met de nieuwe verlichting. Daar zit een groepje leerlingen dat onverstoorbaar verder werkt. Wat opvalt is dat de gordijnen niet donker zijn, maar deels het zonlicht doorlaat. ‘Hierdoor is minder kunstlicht nodig,’ zegt Rienks. Hij wijst op de TL-verlichting bij het raam, naar een knopje halverwege het armatuur. ‘Dat is een daglichtsensor. Die meet hoeveel licht er in het lokaal valt. Als het buiten zonnig weer is hoeft het kunstlicht minder hard te branden. Dan zorgt de sensor ervoor dat de lamp automatisch wordt gedimd. Maar als het buiten donker is zorgt de sensor ervoor dat de lamp bijlicht. Ook dit gebeurt met daglichtkleur.’ Met andere woorden: de zon schijnt altijd op school. Ook als het buiten donker is. Verbluft over dit vernuft verlaat ik het schoolgebouw. Buiten zitten leerlingen in de zon. Onwetend van de innovatie onder het dak van hun school waar ze komende winter van zullen profiteren.

De T5-armaturen zijn geleverd door Norton, de led-lampen door Philips, met uitzondering van de afdeling motorvoertuigentechniek: daar zijn de armaturen geleverd door Etap.

Redactie Ensoc, 27-dec-15

Meld je aan voor de nieuwsbrief

Meld jezelf nu aan voor de Ensoc nieuwsbrief en ontvang het laatste nieuws, trends en aanbiedingen.

Reacties (2)

Reageren
  • Koert Hofstra
    08.01.2016 - 14:00 uur | Koert Hofstra

    In 1975 heb ik in een schoollokaal in Amsterdam als proef de bestaande TL verlichting vervangen door TL buizen met lichtkleur 27 van Philips. In die tijd bestond er ook al apparatuur om TL verlichting te dimmen als functie van het daglicht dat binnen viel. Zo nieuw is het dus niet.
    Met vriendelijke groet,
    Koert Hofstra

  • Peter Keller
    05.01.2016 - 13:07 uur | Peter Keller

    Goed om te horen dat er voor de leslokalen bewust voor T5 is gekozen en (nog) niet voor led verlichting. In ieder geval over nagedacht.