Wat valt er te leren van de Stad van de Zon?

Ondernemerstips | 2507 keer bekeken
Wat valt er te leren van de Stad van de Zon?

Heerhugowaard beschikt sinds 2009 over een energieneutrale wijk: de Stad van de Zon. Alle woningen in de wijk hebben zonnepanelen op hun dak. Daarmee wekken bewoners zoveel stroom op dat ze het energieverbruik van de wijk dekken. Wat valt er te leren uit de praktijkervaringen? Ensoc Magazine bezocht de wijk en trekt lessen uit het project.

Bijna elke woning heeft zonnepanelen op het dak. Dat is het eerste dat opvalt als ik de Stad van de Zon nader. De 'stad' is een nieuwbouwwijk in Heerhugowaard met een grote waterplas eromheen. Het is de grootste CO2-emissieneutrale wijk ter wereld met 2,45 megawattpiek aan zonne-energie en drie windturbines die samen 6,9 megawatt leveren. Bijzonder is dat deze wijk in een kleine gemeente als Heerhugowaard is gerealiseerd. Dat kwam niet alleen door de windenergie of zonne-energie, maar vooral door de mensen die met durf en passie aan het project hebben gewerkt. Dat melden adviseur zonne-energie Leendert Verhoef en Ageeth Hollenberg van gemeente Heerhugowaard vooraan in het boek Reflecties over Stad van de Zon. Ensoc Magazine bezocht de wijk en sprak onder meer met projectmanager duurzaamheid Frank Schuitenmaker van de gemeente Heerhugowaard.

Koploper
Doel was om een energieneutrale wijk te bouwen voor 3500 bewoners. Dat is gelukt, vertelt Schuitenmaker. 'De wijk is in 2009 geopend, maar is nog niet af. De bouw verloopt minder vlot door de recessie. Wel krijgen alle woningen zonnepanelen.' Volgens Schuitenmaker was Stad van de Zon koploper, maar is zonne-energie inmiddels meer 'gewoon' geworden. Elders in de wereld zijn ook nieuwe wijken gebouwd waarbij alle woningen zonnepanelen op hun dak hebben. Dat komt doordat zonnestroom goedkoper is geworden dan stroom uit het net. Ook collectieve inkoopacties hebben volgens Schuitenmaker geleid tot een forse toename in de vraag naar zonnepanelen. ‘In Heerhugowaard is de verhouding tussen zonnepanelen en woningen bijna een op een. Er zijn 20.000 adressen en 18.000 panelen,’ zegt Schuitenmaker.

1. Toon visie en lef voor duurzame woningbouw

De Stad van de Zon is een groot project dat een lange adem vereist. Dat blijkt uit de verhalen over de voorbereiding van de energieneutrale wijk. De eerste aanzet tot de wijk stamt van meer dan twintig jaar geleden. De gemeenten Heerhugowaard, Alkmaar en Langedijk lieten in 1992 onderzoek doen naar het verduurzamen van het energiegebruik in nieuwbouwwijken. Dat onderzoek leidde ertoe dat Heerhugowaard in 1993 besloot een ecologische wijk te gaan realiseren met zonne-energie, zo vertelt voormalig projectleider energie Cees Bakker van gemeente Heerhugowaard. De ambities werden vastgelegd in een intergemeentelijke structuurvisie, die de gemeenteraden van Heerhugowaard, Alkmaar en Langedijk vaststelden in 1995. 'Daarmee is de ontwikkeling van de Stad van de Zon begonnen,' meldt Bakker.

2. Ontwerp gezonde en energiezuinige woningen...

Bakker drong bij de ontwikkelaars aan op energiezuinige woningbouw. Voor de Stad van de Zon zijn woningen ontworpen met een energieprestatiecoëfficiënt (EPC) van 0,9. Dat was destijds flink lager dan de wettelijke grens van 1,4. Nu is een EPC van 0,9 alweer achterhaald, door de aanscherping van de EPC voor nieuwbouw. 'Nu weten we dat je voor langlopende projecten anders moet afspreken, want wettelijke verplichtingen worden ook telkens aangescherpt,' zegt Bakker. Enige relativering is op zijn plaats. Energiebesparing is geen doel op zich, zegt Willem Koppen, die sinds 1998 werkte als projectleider voor Stad voor de Zon voor diverse ontwikkelaars. Koppen: 'Een woning is in eerste instantie bedoeld om mensen te beschermen. Een gezonde woning staat voorop. Daarna proberen we het energieverbruik terug te dringen, zodanig dat we energieverspilling voorkomen.'

3. Gebruik zonnepanelen als integraal onderdeel

Voor de Stad van de Zon zijn nieuwe manieren bedacht voor inpassing van zonnepanelen in huizen, vertelt architect Neelu Boparai. Ze noemt zonnepanelen in louvredeuren en halftransparante zonnepanelen als borstwering van balkons. Boparai: 'Niet alle ideeën bleken haalbaar, omdat het te duur was of omdat het te weinig energie opleverde. Andere ideeën zijn wel doorgevoerd. Zo staan op de eilandwoningen een soort pergola waar zonnepanelen bovenop geplaatst zijn. En boven het appartementencomplex in de noordwesthoek liggen zonnepanelen in een frame. Dat vormt een architectonische beëindiging van het blok, als een soort dakrand. Ik vind deze toepassingen geslaagde vormen van zonne-energie.'

4. Vul daken zoveel mogelijk met zonnepanelen

Bij de bouw van Stad van de Zon is afgesproken om alle daken van de woningen vol te leggen met zonnepanelen. Voor een optimale opbrengst aan zonnestroom is een oriëntatie op het zuiden nodig. Maar niet alle woningen in Stad van de Zon zijn op het zuiden gericht, zo blijkt uit een rondleiding door de wijk. 'De eerste zonnepanelen zijn aangebracht op woningen die pal op het zuiden gericht zijn,' vertelt Frank Schuitenmaker. Later zijn zonnepanelen geplaatst op westelijk en oostelijk georiënteerde woningen. Die panelen hadden echter een hoger rendement. 'De verliezen aan opbrengst bij deze woningen vallen mee. Alleen bij de noordelijk georiënteerde woningen is dit verlies aanzienlijk,' zegt Schuitenmaker.

5. Zorg ervoor dat zonnepanelen zichtbaar blijven

Zichtbaarheid van de zonnepanelen is een belangrijk aspect bij de Stad van de Zon, zegt Cees Bakker. Hij vindt de ambassadeur-functie belangrijk. 'Zonnepanelen zijn het uithangbord. Als je in de wijk ergens geen zonnepanelen ziet, dan klopt er iets niet. Aan die bakken op platte daken heb je wat dat betreft niets. Ook op huizen met platte deken moeten zonnepanelen zichtbaar zijn. We wilden het zo mooi maken dat het zichzelf zou verkopen.' Bakker heeft bewondering voor de zonne-energieprojecten van Alkmaar en Langedijk. 'Daar wisten ze zonne-energie heel mooi te realiseren. Dat wijkje met die lessenaarsdaken in Langedijk van architect Tjerk Reijenga vind ik nog steeds een mooi uithangbord.'

6. Voorkom beschaduwing van zonnepanelen

In Stad van de Zon groeien nog geen hoge bomen, afgezien van de bomen langs de Middenweg die de wijk doorkruist. Dat is een bewuste keuze geweest, meldt Frank Schuitenmaker. 'Schaduw van bomen is funest voor de opbrengst van zonnepanelen. Het is zaak om de bomen kort te houden. Dat betekent dus regelmatig snoeien.' Beschaduwing is een bekend probleem bij zonnepanelen, meldt projectontwikkelaar Ben Vos. Als er een boom groeit naast een huis kan die een schaduw werpen op het dak waar zonnepanelen liggen. 'Dan doet het hele paneel het niet meer. Dus je moet die boom echt goed blijven snoeien.' Ook andere objecten zoals een schoorsteen of dakkapel kunnen slagschaduw geven. Let daarop.

7. Let op garanties van zonnepanelen en omvormers

Hoe lang gaan de zonnepanelen mee? En wanneer moet de omvormer worden vervangen? Leveranciers van zonnepanelen geven garanties af op hun producten, maar niet elke garantie is hetzelfde. Er bestaan garanties voor opbrengst, voor onderhoud en verlenging tot tien jaar. Die laatste garantie durfde bij Stad van de Zon eigenlijk niemand eerst aan, zegt Kie Tan van zonne-energieleverancier SunConnex. 'Ons heeft het intern ook aardig wat moeite gekost om iedereen te overtuigen dat het kon en dat het moest. Uiteindelijk krijgt de huiseigenaar absolute zekerheid over de financiele opbrengst van zijn eigen zonne-energiesysteem.' De eerste defecte omvormer is pas onlangs geregistreerd, meldt Frank Schuitenmaker.

8. Bewoners kopen woning niet vanwege zonnepanelen

De meeste bewoners hebben hun woning in Stad van de Zon niet gekocht vanwege de zonnepanelen, zegt Schuitenmaker. 'Slechts tien tot vijftien procent van de bewoners zijn in de wijk gaan wonen vanwege de zonnepanelen. Dat is een minderheid.' Bewoners die in een onderzoek van Delftse studenten bouwkunde aan het woord komen, bevestigen dit beeld. Bewoonster Martine, moeder van twee kinderen en werkzaam als systeembeheerder, ziet de lagere energiekosten als een leuk extraatje. 'De energiekosten die je bespaart zijn mooi meegenomen. Bij de energierekening maakt het wel degelijk uit. Met zonnepanelen krijg ik aan het eind van de maand twee à drie tientjes terug. Per jaar is dat toch best de moeite.' Ook voor bewoner Morgan de Jonge, vader van twee kinderen en it-architect, speelden de zonnepanelen geen grote rol bij de keuze van de woning. 'Ik was niet specifiek op zoek gegaan naar energieneutraal wonen, maar ik bespaar hiermee ongeveer 200 euro per jaar. Dus de koelkast is gratis op de stroom aangesloten.'

9. Bewoners worden bewuster van hun energiegebruik

'Door de zonnepanelen zijn we ons veel bewuster geworden van energiegebruik,' zegt bewoner en ondernemer Margreet Baas. 'We proberen de elektrische apparaten zoals de wasmachine zoveel mogelijk te gebruiken als de zon schijnt,' zegt Baas. Ook bewoner en piloot Rienk Hamer is 'zuiniger' gaan denken over zijn energiegebruik, net als zijn buren. De buren hebben de buitenlampen vervangen door spaarlampen. Zonder die zonnepanelen waren we daar nooit mee begonnen.' Toch geldt dit niet voor iedereen. Bewoner Bob de Boer kijkt eens per half jaar naar de opbrengst van zijn zonnepanelen. Hij is er verder niet zo mee bezig, net als zijn wijkgenoot Cor Broere. 'De zonnepanelen zijn leuk meegenomen, maar het heeft voor mij geen meerwaarde. Mijn stroomverbruik is net zo hoog als bij mijn vorige huis'

10. Bewoners verbruiken niet minder energie door zonnepanelen

Bewoners die bewust zijn van hun energiegebruik besparen meer energie, stelt Frank Schuitenmaker. Maar hij kan dit nog niet hard maken met cijfers. Bewoners hebben wel de beschikking over een monitoringsysteem waarbij ze via internet de opbrengst van hun zonnepanelen en hun eigen energiegebruik kunnen zien. Maar de gegevens hiervan zijn nog niet publiekelijk beschikbaar. Bij navraag blijkt dat Willem Koppen deze gegevens beheert. Hij geeft aan dat bewoners met zonnepanelen niet minder stroom gebruiken dan bewoners zonder panelen. Wellicht verandert dit binnenkort als bewoners een display krijgen in het kader van een smart grid-project. Met het display krijgen bewoners sneller inzage in hun verbruik en opbrengst van hun zonnepanelen, aldus Schuitenmaker.

Foto: Alle huizen hebben zonnepanelen in de wijk Stad van de Zon in Heerhugowaard

Tekst: Norbert Cuiper

Redactie Ensoc, 23-dec-15

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Ensoc Magazine. Wilt u meer van dergelijke artikelen lezen? Neem dan een gratis proefabonnement via https://www.ensoc.nl/proefabonnement

Meld je aan voor de nieuwsbrief

Meld jezelf nu aan voor de Ensoc nieuwsbrief en ontvang het laatste nieuws, trends en aanbiedingen.

Reacties (5)

Reageren
  • Koert Hofstra
    08.01.2016 - 14:30 uur | Koert Hofstra

    De energie die een gemiddeld huishouden gebruikt bestaat voor 4/5 uit warmte en maar 1/5 uit elektriciteit. Een zonnepaneel zet het UV licht uit de zon om in elektriciteit en een zonnecollector zet het IR licht om in warmte. Aangezien er gemiddeld 5 maal zo veel IR in het zonlicht aanwezig is dan UV en het rendement van een zonnepaneel hooguit 16,5 % is terwijl het rendement van een zonnecollector zo'n 92 % is, begrijp ik niet waarom er niet meer thermische zonne-energie systemen worden toegepast. Zie hiervoor [link verwijderd]

  • arno Reijnen
    05.01.2016 - 13:45 uur | arno Reijnen

    Wat een prachtig artikel en zo goed voor het milieu. Hopelijk gaan ze ook water verwarmen met zonne-energie .
    En hopelijk gaan ze ook de huizen verwarmen met Infrarood warmte panelen. Ik ben met een project bezig in Zeeland en daar gaat met ook over op zonnepanelen en met Infrarood warmte panelen aan de slag. Het water wordt ook verwarmde met zon energie dus daar heeft men geen gas meer nodig.
    Een compliment voor Hans Overbeeke met zijn uitleg.

  • Anton Schiere
    05.01.2016 - 13:45 uur | Anton Schiere

    Eens met de twee eerdere reacties, ik doe er nog een schepje bovenop:
    Ik kom regelmatig mensen tegen die vol trots beweren, dat ze door hun zonnepaneel arealen volledig energie neutraal leven. Chapeaux zou je zeggen.
    Maar niets is minder waar, immers op jaarbasis gemeten mag het zo zijn, dat hun netto verbruik 0-kWh lijkt, want in de zomer "lozen" zij hun niet gebruikte kWh's op het net, om ze er in de donkere, zonarme wintermaanden weer vanaf te halen.
    Maar het net is niet een soort bankrekening waar je wat op kunt storten om het er later weer vanaf te halen.
    Want als je jouw overtollige kWh's op het net brengt, dan haalt dat energetisch alleen maar wat uit als iemand anders jouw stroom dan direct gebruikt.
    Strikt genomen veronderstelt dit, dat de centrales exact complementair hun opgewekt vermogen verminderen. Maar dat is niet zo, centrales en zeker geen kolencentrales, laten zich snel "regelen". Hetzelfde verhaal geldt voor windenergie. Er zijn stormachtige nachten waarop de windparken blij zijn als ze à € 0,00 hun kWh's op het net mogen brengen, want 's nachts is het verbruik al lager en zijn de centrales al wat terug geregeld.
    Conclusie:
    Om wezenlijk de fossiele productie terug te dringen en zo profijt van zon- en windenergie te hebben zullen we energie grootschalig moeten bufferen voor gebruik later. Dat kan met grote stuwmeren (we maken nu kleinschalig beetje gebruik van een stuwmeertje in Noorwegen) en het kan met waterstof. In beide gevallen is er sprake van substantieel energieverlies. Maar dan resteert er nog altijd een beter rendement dan vandaag waar veel van de overtollige energie ongebruikt blijft..
    En natuurlijk helpt het om zo zuinig mogelijk met energie om te gaan, want wat je niet nodig hebt, hoef je niet op te wekken en niet te bufferen.

  • hans overbeeke
    05.01.2016 - 12:31 uur | hans overbeeke

    het opwekken van stroom d.m.v. zonnepanelen en het zuinig gebruiken van stroom zijn twee afzonderlijke onderwerpen, die in de meeste gevallen niet automatisch gekoppeld zijn: het hebben van zonnepanelen leidt zoals aangegeven in het artikel in de meeste gevallen niet automatisch tot een lager verbruik. Dat laatste vraagt om een specifieke en zelfstandige motivatie en aanpak. Die aanpak kan heel goed gekoppeld worden aan informatie over het feitelijke verbruik: inzicht in die gegevens kan leiden tot motivatie en een ander verbruiksgedrag en wellicht aangepaste technieken (ledlampen, energiezuinige apparatuur). Maar ook dan is begeleiding van de gebruiker wenselijk (om te kijken welk gedrag of weke maatregelen het meest lonend is/zijn) . Er zijn overigens al handige sites zoals www.slimmeportal.nl waarop je per maand, dag, kwartier je verbruik (en terug levering) kunt zien. Gratis. Dankzij de slimme meter. Ik vind deze gemeente vreselijk goed bezig, maar geef toch de tip om op korte termijn ook aandacht te geven aan begeleiding van de consument op het gebied van het beperken van het verbruik. Want zonnepanelen alleen is niet voldoende, het verbruik moet ook minder!

  • P. Lomito
    30.12.2015 - 11:10 uur | P. Lomito

    Wat valt er te leren... vrij weinig want er is geen vergelijkbaar project waar alternatieve energiemaatregelen worden beproefd. Je kunt dan denken aan een woonwijk met uitsluitend passiefwoningen die geen verwarmingsinstallatie hebben maar verwarmd worden met passieve zonnewarmte, interne warmtebronnen en minimale bijverwarming. Er zou dan een vergelijking gemaakt kunnen worden met de levensduurkosten (bouwkosten + gebruikskosten tijdens levensduur).

    Mijn bezwaar tegen energieneutraliteit is dat dit papieren werkelijkheid is. Het gaat er uiteindelijk om hoeveel energie er daadwerkelijk verbruikt wordt.