​Revolverend fonds helpt energietransitie

Expertartikelen | 2547 keer bekeken
​Revolverend fonds helpt energietransitie

Subsidies zijn niet voldoende om de doelstellingen uit het energieakkoord te halen. Provincies en gemeenten doen steeds meer een beroep op revolverende fondsen om te investeren in energiebesparing en duurzame energie. Dat vormt een steuntje in de rug voor de energietransitie.

Tekst: Melvin Könings

Decentrale overheden, zoals provincies en gemeenten, schakelen massaal over van subsidie-instrumenten naar zogeheten revolverende instrumenten. Dit zijn leningen, garanties en participaties. Overheden geven daarbij niet meer eenmalig hun geld weg, maar voorzien in financiering die weer terugkomt en opnieuw ingezet kan worden. Daarvoor gebruikten ze publieke energiefondsen. In opdracht van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) is een rapport gepubliceerd over de actualiteit, kansen en knelpunten van revolverend financieren van decentraal energiebeleid.

Enorme pot geld
Afgelopen jaren hebben provincies en gemeenten talrijke fondsen gestart voor besparing en duurzame energie. Medio 2015 hebben provincies en gemeenten samen een budget van meer dan een miljard euro voor dit soort instrumenten ingezet. Verwachting is dat dit bedrag nog stevig gaat stijgen, want provincies willen nog een groter deel van hun vermogen (opgebouwd door de verkoop van energiebedrijven) inzetten. Het Rijk en ook Europa zetten daar nog eens vele miljarden euro’s bovenop. Zo ontstaat er de komende jaren een enorme pot geld, die terugkerend ingezet gaat worden voor de energietransitie in Nederland.

Significante investeringen
Om de doelstellingen uit het energieakkoord te halen zijn significante investeringen nodig. Nederland ligt nog niet goed op koers, zo blijkt uit de Nationale Energieverkenning. Er is veel meer inzet nodig. Analyses tonen dat de benodigde investeringen aan hernieuwbare energie oplopen tot zo’n 8 miljard euro per jaar en de investeringen in energiebesparing tot meer dan 10 miljard euro per jaar. Bestaande subsidies zijn simpelweg niet toereikend voor het projectvolume dat gerealiseerd moet worden. Een subsidie-euro wordt eenmalig uitgegeven, een revolverende euro wordt meerdere keren gebruikt. Decentrale overheden schakelen daarom massaal over naar dit vernieuwende financieel instrumentarium in het energiebeleid. Fondsen schieten als paddenstoelen uit de grond.

Financiering grote uitdaging
Financiering van energiebesparing en duurzame energie is een grote uitdaging. Veel energie¬projecten hebben een langere terugverdientijd met onzekerheden uit de markt en de fiscaliteit. Omdat inwoners en bedrijven, maar ook banken, liever rekenen met korte terugverdientijden en zo min mogelijk risico´s lopen veel projecten vast in de financiering. Een subsidie kan dat doorgaans niet overbruggen. Analyses laten zien dat de prikkel van een subsidie onvoldoende impuls geeft aan investeringen, ondernemerschap en innovatie. Stevige staatssteun leidt doorgaans tot marktverstoring met ongewenste neveneffecten. Daarom heeft de Europese Commissie grootschalige exploitatiesubsidies aan banden gelegd. Duitsland heeft de subsidie duurzame energie aanzienlijk versoberd.

Zorgvuldige voorbereiding nodig
Provincies en gemeenten zijn aan het pionieren met financiering. De introductie van revolverende fondsen vraagt een zorgvuldige voorbereiding. Voor besluitvorming over projecten dient de businesscase veel concreter en meer marktgericht te zijn onderbouwd dan bij besluitvorming over subsidies. Waardecreatie staat centraal, niet kostenverantwoording. Dat vergt een scherp inzicht in rolverdeling, taken en verantwoordelijkheden. Van de overheid wordt een zakelijker en afstandelijke opstelling verwacht met meer competenties op het gebied van maatschappelijk risico¬management. Bestuurders dragen geen verantwoording (meer) op projectniveau en krijgen in de plaats een systeemverantwoordelijkheid. Dit vergt de kunst van het loslaten!

Nadruk op financieel rendement
Veel nieuwe financiële instrumenten worden hoofdzakelijk financieel aangestuurd (lees: primair op financieel rendement). Het sturen op beleidsindicatoren binnen de nieuwe financiële instrumenten (zoals CO2-reductie, innovatieresultaat of bijvoorbeeld regionale werkgelegenheid) is nog nauwelijks geïncorporeerd. Het dominante accent op financieel rendement leidt op dit moment tot onderuitputting van publieke energiefondsen.

Nieuw financieel instrumentarium
Er is een significante wijziging van het beleidsinstrumentarium gaande. Dit is een omslag die voor veel betrokkenen nog wat onder de radar is gebleven. De kennis en ervaring over revolverend financieren van het decentrale energiebeleid is tot op heden geconcentreerd bij een select aantal pionierende sleutelspelers binnen provincies en gemeenten. Er is weinig tijd voor kennisuitwisseling, er is een soort ontwikkelvacuüm. In het energieakkoord is afgesproken een expertisecentrum in te richten, ook over deze thematiek. Betrokken partijen hebben dringend behoefte aan een tijdelijk en onafhankelijk kennisnetwerk voor dit nieuwe financieel instrumentarium.

Geschikt voor opschalen
Het instrument revolverend financieren leent zich er bij uitstek voor om financieel op te schalen met middelen van andere publieke partners, zoals het Rijk en de EU. Daarmee kan de eigen financiële inbreng van een betrokken (decentrale) overheid aanzienlijk vermenigvuldigd worden. Vaak is het dan wel handig een dakfonds in te richten en de projecten-pijplijn goed voor te bereiden. Het opwerken van projectenideeën naar kansrijke projecten verdient extra aandacht. Door het opwerken van businesscases met een slimme combinatie van subsidie voor het voortraject kunnen fondsen sneller en meer resultaat en dus ook rendement boeken.

Aanvullend, niet vervangend
Kunnen alle subsidies dan maar afgeschaft worden? Nee, zeker voor risicovolle innovatietrajecten en marktintroducties blijven subsidies zonder twijfel noodzakelijk. Maar brede uitrol van bewezen technologie kan slimmer en grootschaliger revolverend gefinancierd worden door overheden, pas dan ontstaat er echt massa. Deze nieuwe instrumenten zorgen voor een ongekende revolutie in het beleidsinstrumentarium. Met een grote impact voor de politiek, het ambtelijk apparaat, uitvoeringsorganisaties, banken, bedrijfsleven en inwoners. Het is geen eenvoudige ontwikkeling, toch zijn er al goede voorbeelden en gebaande paden. Deze ontwikkeling is in ieder geval noodzakelijk voor de door iedereen gewenste schaalsprong in de Nederlandse energietransitie.

Over de auteur:
Melvin Könings is geassocieerd senior adviseur bij Lysias Advies BV. Hij is specialist in staatssteun-training en advies, revolverende financiering en public affairs.

Redactie Ensoc, 21-okt-15

Meld je aan voor de nieuwsbrief

Meld jezelf nu aan voor de Ensoc nieuwsbrief en ontvang het laatste nieuws, trends en aanbiedingen.

Reacties (12)

Reageren
  • P. Lomito
    25.10.2015 - 21:29 uur | P. Lomito

    Misschien speelt ook mee dat particulieren niet graag leningen afsluiten, in het geval van energiebesparende maatregelen zeer onterecht omdat deze zich vanzelf terug betalen. Maar tegelijk zullen ook veel particulieren niet eens in aanmerking komen voor een lening door de vele voorwaarden die gesteld worden.

    Neem bijvoorbeeld dakisolatie, kosten voor een gemiddelde rijwoning zo'n € 2.000 aan isolatiemateriaal, klimaatfolie, afwerking met gipsplaten, de werkzaamheden zijn eenvoudig zelf uit te voeren. Om voor een lening in aanmerking te komen moet je isolatie laten aanbrengen door een aannemer waardoor de kosten minstens 2x zo hoog worden en daarmee ook de financieringsbehoefte. Logisch dat dan veel particulieren afhaken.

    Ook de kredietwaardigheidcheck (inkomsten, vaste woonlasten, alimentatie) zorgt dat de mensen die echt behoefte hebben aan financiële steun worden buiten gesloten en daarmee veroordeeld zijn om de hoge energiekosten te blijven betalen. Op dit punt gaat de subsidiëring van het Energieakkoord fout, minder draagkrachtige gezinnen kunnen zich nauwelijks verweren tegen de komende tariefsverhogingen als gevolg van het Energieakkoord dan door steeds minder gas/stroom te gebruiken, al dan niet vrijwillig, terwijl draagkrachtige gezinnen wel de middelen hebben om energiebesparende maatregelen te nemen en zich zo kunnen beschermen tegen de hogere energietarieven.

    Dit probleem met kredietwaardigheid kan opgelost worden door de financiering te laten lopen via het energiebedrijf waarbij rente en aflossing betaald kunnen worden uit de lagere energiekosten.

  • Melvin Koenings
    24.10.2015 - 18:46 uur | Melvin Koenings

    Het klopt dat veel decentrale fondsen op bedrijven gericht zijn, maar ook natuurlijk op cooperaties (van inwoners). Het fonds ikinvesteerslim punt nl is nu juist wel bedoeld voor particulieren. Dat fonds is (nog) ruim gevuld, loopt ook best aardig, dus provincies en gemeenten richten zich vooral op bedrijven en collectieven omdat het rijk al de particulier bedient. Het zou wel beter zijn als er meer geïnvesteerd wordt in communicatie, nu weten simpelweg veel te weinig mensen en bedrijven dat deze mogelijkheden er zijn. Installateurs van zonnepanelen zouden bijvoorbeeld ook veel proactiever zo'n fonds kunnen gebruiken in hun communicatie en rekenmodellen. Nu hikken veel particulieren tegen een investeringsbedrag aan, maar dat hoeft dus helemaal niet.

  • P. Lomito
    24.10.2015 - 10:56 uur | P. Lomito

    Je mist het punt dat vrijwel alle revolverende fondsen vooral voor bedrijven bedoeld zijn, daarom mijn vraag hoe een particulier aan middelen kan komen voor energiebesparende maatregelen.

  • Melvin Koenings
    23.10.2015 - 18:49 uur | Melvin Koenings

    Aha, u wenst dus geen financiering in de vorm van een lening, garantie of participatie, maar 'gewoon' een subsidie. Dat kan in sommige gemeenten en provincies ook heel goed (kijk daarvoor op de website van uw provincie), maar subsidie is dus wel een heel ander instrument. Boodschap van het artikel is dat de overheid veel slimmer en effectiever revolverende financiering beschikbaar kan stellen, met een beleidsresultaat dat vele malen hoger is dan het eenmalig uitdelen van een klein aantal individuele subsidies. Dat is uit het eigen perspectief van dhr Lomito misschien niet de gewenste boodschap. Maar een maatschappij brede energietransitie is misschien wel belangrijker, dan een individueel voordeeltje (op een investering die u toch al gedaan heeft, de subsidie heeft kennelijk dus geen enkel stimulerend effect). Heel simpel gesteld kan je met (alleen) subsidies nooit de grootschalige energietransitie aanjagen. Kern is het zogeheten multiplier effect: hoeveel CO2 resultaat brengt een overheidseuro op met een bepaalde stimuleringsmaatregelen (subsidie of revolverend). En dat is bij een revolverend instrument vaak enige tientallen keren meer dan bij een subsidie. Dat lijkt too good to be true, de rekenmodellen zijn echter gewoon beschikbaar.

  • P. Lomito
    23.10.2015 - 18:26 uur | P. Lomito

    Bedankt voor de site, ik denk niet dat ik daar gebruik van ga maken omdat we de warmtepomp zonder lening kunnen aanschaffen maar ik denk dat er veel huishoudens zijn die wel geholpen zijn met een goedkope financiële van energiebesparende maatregelen die zichzelf ruimschoots terugverdienen.

    Daarnaast wil ik nog even benadrukken dat een lucht/water-warmtepomp voor veel woningen een haalbaar alternatief is voor de gasketel. Hoewel deze warmtepomp fors duurder is dan een doorsnee gasketel (5.000 vs 2.000 incl. montage) is de grootste besparing het wegvallen van de vaste lasten van de gasaansluiting, die kosten bedragen zo'n € 200 per jaar. In de levensduur van een warmtepomp (15 jr) is dat dus een besparing van € 3.000.

  • Melvin Koenings
    23.10.2015 - 17:49 uur | Melvin Koenings

    De website is dus ik investeer slim (aan elkaar geschreven) punt nl. Daar kan je in ieder geval een zeer gunstige lening krijgen als particulier.

  • P. Lomito
    23.10.2015 - 13:48 uur | P. Lomito

    @ Melvin Koenings, misschien kunt u een goede zoekterm/termen geven om bij de bedoelde site uit te komen? Bvd.

  • Dit is een reactie van een schrijvend prof
    22.10.2015 - 09:40 uur | Redactie Ensoc

    Beste Henk Daalder Pak de Wind,
    Het sprekers programma voor 3 november zit helaas al helemaal vol. Uiteraard bent u welkom als bezoeker waar ook voldoende gelegenheid is om met andere bezoekers en sprekers ideeën uit te wisselen.

    Vriendelijke groet,
    Redactie Ensoc

  • Melvin Koenings
    22.10.2015 - 09:13 uur | Melvin Koenings

    Geachte heer/mevrouw Lomito,

    Wacht niet langer! Hebt u al gekeken op [link verwijderd, sluikreclame] ? Dat is een gemakkelijk nationaal fonds (nog veel te onbekend bij particulieren). Maar ook lokaal zijn er vaak fondsen, maar dat hangt ook weer af waar u woont. Sommige gemeenten geven ook subsidies. In de Nederlandse markt zijn trouwens ook veel subsidieadviseurs actief, die weten ook vaak goed de weg in financiering en fondsen.

    Voor dhr Daalder: het klopt dat windenergie in potentie een enorme vlucht kan krijgen, vandaar ook de groeiende interesse van pensioenfondsen en andere grote financials. Tegelijkertijd zijn er ook andere knelpunten (aansluiting op het net, onderhoud, ruimtelijke ordening etc). De overheid zal op al die fronten beter moeten (willen) faciliteren om echt een boost te geven aan windenergie. Een zeer belangrijk aspect bij windenergie is NIMBY versus OIOI. Mensen die geen windmolen in hun achtertuin wensen (NIMBY) kunnen talrijke blokkades opwerpen, mensen die er belang bij hebben (Only if I Own It - OIOI) plukken samen de vruchten, ook financieel. In Nederland zetten we bijna alle tijd in op het pareren van NIMBY, er is nog onvoldoende aandacht voor de bij-effecten van OIOI. Technisch gesproken is dat een financieringsvraagstuk, de psychologie is nog veel belangrijker.

  • P. Lomito
    22.10.2015 - 08:38 uur | P. Lomito

    Ik wacht ondertussen op een revolverend fonds waar ik 50% van mijn warmtepomp kan laten financieren. Iemand een suggestie?

  • Henk Daalder Pak de Wind
    21.10.2015 - 21:27 uur | Henk Daalder Pak de Wind

    Beste Ensoc, ik kom op 3 nov graag vetellen hoe revolverende fondsen eenhefboom factir honder kunnen scoren.
    Veel beter dan het uitdelen van subsidie door zgn wallstreet fanaten zoals bij BOM Brabant, die duurzaam vooral blokkeren.

    Een hefboomfactor 100
    Als de provincie de ontwikkeling van windparken voorschiet, en ze vervolgens aan stroom consumenten verkoopt, heeft de gemeenschap het grootste voordeel van windenergie, en is er geen SDE nodig.
    Deze aanpak is identiek aan heo de gemeente een nieuwe woonwijk ontwikkelt, en de bouwgrond in kavels verkoopt aan woon consumenten.

    De ontwikkeling vaneen windpark van 80 MW kost ca 1 miljoen EUR, veel van de kosten worden gemaakt voor zaken die de provincie ook al vaak zelf doet voor haar eigen projecten, ze hebben de proces kennis al.
    Tijdens de ontwikkelling, biedt de provincie de windaprk planenen in kavels te koop aan aan burgers, stroom consumenten.
    Een kavel windpark van 2 kW opwek vermogen, kost ca 2400 EUR.
    Kopers doen evt een aanbetaling van 50 EUR.
    Bij oplevering, of al tijdens de bouw, betalen de kopers hun windperk in termijnen. Dan krijgt de provincie haar geld terug.
    Dat windpark van 80 MW kost 100 miljoen.
    Door de ontwikkeling te financieren, zorgt de provincie voor een investering van 100 miljoen. Hefboom factor 100.
    Doorloop tijd 7 jaar, max.
    Na de bouw en oplevering hebben de deelnemers stroom tegen kostprijs. 3 cent per kWh.
    20 jaar vaste prijs.
    Dus met een beetje ondernemen, hebben de deelnemers ca 5 tot 8000 EUR voordeel, verdeeld over 20 jaar.
    NU, bij een commerciele stroomprijs van 7 cent, heeft een huishouden 4 cent voordeel. Een kavel windpark van 2400 EUR levert per jaar 4000 kWh stroom, a 4 cent voordeel, dus het eerste jaar 160 EUR voordeel.
    Naarmate de commerciele stroomprijs stijgt, de komende 25 jaar, neemt het jaarlijkse voordeel toe.

    Omdat deze huishoudens hun stroom niet verkopen, krijgen ze geen SDE, en is er ook geen afhankelijkheid van EZ.
    En de deelnemers hoeven dus ook die SDE bijdrage niet te betalen, al zal EZ dat geld wel aan fossiele belangen besteden.

  • P. Lomito
    21.10.2015 - 13:48 uur | P. Lomito

    Oké, doe mij dan een revolverend fonds waar ik als particulier terecht kan om de vervanging van mijn gasketel door een lucht/warmte-warmtepomp kan financieren. Geschatte kosten € 5.000 waarvan de helft door mij gefinancierd wordt en de andere helft door het fonds. Terug te betalen in 12 jaar uit de besparing op vaste kosten van de gasaansluiting (€ 200 per jaar).